НОГИРОН ШАХСЛАР ИЖТИМОИЙ ИМТИЁЗГА ЭГАМИ?

НОГИРОНЛАРНИНГ ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯСИ ДУНЁНИНГ ҚАЙСИ МАМЛАКАТЛАРИДА ЯХШИРОҚ?

Турли мамлакатларда ногиронлиги бўлган шахсларга турли даражада имтиёзлар берилган. Ва бу фаровонлик бўйича имтиёзлар бир-биридан кескин фарқ қилади. Қуйида уларнинг бир қанчаси билан танишамиз:

ЭСТОНИЯ: Атиги 1,5 миллион аҳолига эга Эстонияда ногиронлар ва узоқ муддатли касаллар, меҳнатга лаёқатли ёши катталар ногиронлик ёки касалликнинг оғирлигига қараб ойига 17-54 еврогача бўлган ҳар хил тўловлар билан ногиронлик бўйича нафақа олиш ҳуқуқига эга. Бу тиббий харажатлар, транспорт ва ҳаёт суғуртаси ёки бошқа имтиёзлар тўланмайдиган бошқа харажатлар учун берилади.

ФРАНЦИЯ: Франциянинг ногиронлик бўйича нафақалари Европадаги энг сахий компаниялардан бири ҳисобланади. Ҳеч қачон ишламаган ногирон катталар ойига 800 евродан ошадиган молиявий имкониятлари бўлмаган тақдирда (якка одам учун) 403 евродан 666 еврогача (эр-хотин учун) нафақа олишлари мумкин.) ва 1600 евро эса фақатгина ногирон жуфтликлар учун ажратилган. Агар ногирон бир йилдан кам ишлаган бўлса ва минимал ресурсларга эга бўлса, улар РСА билан бир қаторда уй-жой имтиёзларини ҳам олишлари мумкин. Ногиронлик нафақалари, шунингдек уйда яшайдиган 20 ёшгача бўлган ногирон болаларни боқаётган ота-оналар учун ҳам мавжуд. Улар таълим ва васийнинг иш билан таъминланишини қамраб олади, аммо улар Давлат ногиронликни бериш тиббий маркази кўригидан ўтган бўлиши лозим.

ГЕРМАНИЯ: Ногиронлик бўйича ўртача нафақа 8,900 евро атрофида. Ногиронлар тиббий соғлиқни сақлаш бўйича умуммиллий соғлиқни сақлаш тизими орқали даволаниш ҳуқуқига эга. Жиддий ногиронларга қўшимча нафақа ва махсус иш билан ҳимоя қилиш ҳуқуқи берилади. Ногирон болалар ҳеч қандай қўшимча харажатларни тўламасдан, тиббий суғурта тизимида ота-оналари билан автоматик равишда суғурта қилинади. Ногирон болалар ва талабалар турли хил ҳуқуқларга эга. Германияда компаниялар ногиронларни иш билан таъминлаганлиги учун солиқ имтиёзларига эга бўлишади. Ногирон кишининг уйини шахсий эҳтиёжларига мослаштириш учун ҳар бир лойиҳа учун 2557 еврогача грант ажратилади. Улар, шунингдек, ногиронликнинг оғирлигига қараб 1500 еврогача бўлган уй-жой имтиёзига эга бўлишади. Уйда парваришлаш учун пул ҳам бор, бу инсоннинг парвариш эҳтиёжларига мувофиқ уч даражага қараб ўлчанади.

ИРЛАНДИЯ: Ирландиянинг “ижтимоий таъминот тўғрисидаги қонун”га мувофиқ тайинланган “қарор қабул қилувчи ходимлар” ҳар бир алоҳида ишнинг моҳиятига кўра ким ҳуқуққа эга эканлигини аниқлайдилар. Ариза берувчилардан ўзларининг врачларидан тиббий хулосани тўлдиришлари талаб этилади. Бу бўлимнинг тиббий баҳоловчиларидан бири томонидан кўриб чиқилади. Тўловлар ҳар қандай капиталнинг 50,000 евродан юқори восита билан синовдан ўтказилади. 26 ва ундан катта ёшдагилар учун максимал тўлов жисмоний шахслар учун ҳафтасига 188 евро ҳисобланади. Болалари борлар қўшимча маблағ олиш ҳуқуқига эга. Агар ногирон реабилитация ишларига қайтиб борса, улар ҳафтасига 350 еврогача пул топишлари ва барибир нафақа олишлари мумкин. Бироқ ушбу шахс ишга киришдан олдин бўлимдан рухсат олиши керак.

ИТАЛИЯ: Италияда 2,6 миллионга яқин ногиронлар яшайди, аҳолининг 4,8 фоизи, улар ўзларини кундалик зарурий вазифаларни мустақил равишда бажара олмаймиз, деб тавсифлайди. Ногиронлар учун нафақа ҳар йили инфляция ва яшаш нархига қараб қайта ҳисоблаб чиқилади. Италияда ногиронларни ишлашга рағбатлантириш мажбурий эмас. Ишга лаёқатсиз ногирон катталар улуши 16,5% ни ташкил этади, бу ногирон бўлмаганлар учун 6,6%.

ЯПОНИЯ: Жисмоний ёки ўрганиш қобилиятига эга бўлмаган одамлар, шунингдек ақлий ҳолати ёмон бўлган одамлар давлат ёрдамидан фойдаланишлари мумкин. Япония Вазирлар Маҳкамаси маълумотларига кўра, 7,4 миллион киши ушбу уч тоифага киради. Оғир жисмоний ва руҳий ногиронлиги бўлган катталар ойига 3,4 миллион иендан кам бўлган 8,26,800 иен, жисмоний ва ақлий ногиронлиги бўлган 20 ёшгача ногирон бўлган болалари бўлган оилалар ресеиве (ижтимоий ёрдам олувчи)лар 50,050 иен маблағ ундириши мумкин. А – ногиронликнинг оғирлигига қараб ойига 33,330 та. Агар болалар доимий равишда уйга ташриф буюришни талаб қилсалар, оилаларнинг умумий даромади маълум даражадан паст бўлган тақдирда қўшимча 14,180 та ёрдам олади. Ногирон фуқаролар ҳам жамоат транспорти ва телекоммуникация хизматлари учун чегирмалар олиш ҳуқуқига эга. Миллий тўловларни ҳисобга олган ҳолда, маҳаллий ҳокимиятлар маълум бир ногиронлар учун қўшимча пул таклиф қилиш ҳуқуқига эга. Пенсияларга қўшимча равишда Японияда жиддий ногиронларга турар жой ва жамоатчилик асосида хизмат кўрсатишнинг кўп қиррали тизими мавжуд.

РОССИЯ: Ногиронлик Россияда уч тоифага гуруҳланган.
Биринчи гуруҳ – бу меҳнат қобилиятини йўқотган ва доимий парваришни талаб қиладиган одамлар;
иккинчи гуруҳ – барча иш қобилиятини йўқотган, аммо доимий парваришни талаб қилмайдиган одамлар, учинчи гуруҳга эса иш қобилиятининг 50% дан кўпроқ пасайиши бўлган одамлар киради. Тўловлар биринчи гуруҳдаги ойига 2.974 рублдан, учинчи гуруҳда 3.170 рублгача. Доимий ногиронлиги бўлганлар учун суммалар кўпроқ, ойига 10000 рублгача ва агар одамнинг қарамоғига эга бўлса. Бироқ ногиронларнинг аксарияти ўзларига берилган имтиёзлардан фойдалана олишолмайди. Сабаби, Россиянинг аксарият фуқаролари ногиронларга нисбатан жуда ҳам меҳрсиз ҳисобланар экан. Бундан ташқари, зинапоялар, тош йўллар ва йилига бир неча қаҳратоннинг муз ва қори бунга сабаб бўлар экан.

ЖАНУБИЙ АФРИКА: Бу мамлакатда 8,5 миллиондан ортиқ одам ногиронлик нафақасини олишга даъвогар. Уларнинг ногиронлигини аниқлаш шифокор томонидан баҳоланади ва ташхис қўйилади. Жанубий Африка Ижтимоий хавфсизлик агентлиги якуний қарорни қабул қилади. Ногирон киши одатда ойига 1,150 фунт (76 фунт) нафақа олиш ҳуқуқига эга – бу Жанубий Африканинг ойига 14,731 РН ўртача иш ҳақининг 9 фоизига тенг. Жанубий Африкада ногиронларнинг 4 фоизини хусусий секторда ва 2 фоизини давлат секторида банд қилиш кўзда тутилган. Аммо ҳозирги рақамлар мос равишда 2,8 ва 1 фоизни ташкил этади.

ҚЎШМА ШТАТЛАР: АҚШнинг таъминоти унчалик аҳамиятсиз ва унинг мезонлари шу қадар қаттиқ. Ногиронлар мурожаат қилиши мумкин бўлган иккита асосий имтиёз мавжуд, иккаласи ҳам миллий хавфсизлик маъмурияти томонидан бошқарилади. Бу ижтимоий суғурта ногиронлиги суғуртаси бўлиб, у ишчилар ва иш берувчиларнинг иш ҳақи бадаллари ҳисобидан молиялаштирилади. Тахминан 9 миллион иш ёшидаги катталар ижтимоий суғурта ногиронлиги суғуртасини олишади, кам сонли қарамоғидаги шахслар қўшимча ёрдам олиш ҳуқуқига эга. Иккинчи турдаги ногиронлик нафақаси, энг кам таъминланган ногиронларнинг асосий эҳтиёжларини қондириш учун мўлжалланган қўшимча хавфсизлик даромадлари 5 миллионгача меҳнатга лаёқатли ёшдаги одамларга тўланади. Шундан 1,3 миллионга яқин ногирон болалари бор. Қўшимча хавфсизлик даромадлари бўйича меҳнатга лаёқатли катталар ўртача ойига $ 525 олади ва кўпчилик учун бу ягона даромад манбаи. Ногиронлик бўйича нафақа тўланадиган одамлар одатда баъзи тиббий суғуртани олишади, аммо мувофиқлик мезонлари штатлар ўртасида фарқ қилади.

ШИМОЛИЙ МАМЛАКАТЛАР: Швецияда, аксинча, касалликка қарши имтиёзларни бир йилдан кўпроқ олиш учун сиз ҳозир жуда оғир касал бўлишингиз керак. Данияда ногиронлик нафақалари восита билан синовдан ўтказилади ва пенсияларга уй-жой тўловлари қўшилиши мумкин. Фин тизими швед тизимига кўпроқ ўхшаш – кам даромадга эга бўлганлар учун асосий кафолатланган миқдор, иккинчи қисми эса олдинги даромадга асосланади. Финляндияда ногиронлик бўйича нафақа тўловлари бўйича болалар қўшимча бола парвариш, уй-жой тўлови, шунингдек кутилмаган харажатлар учун ижтимоий ёрдам олиш ҳуқуқига эга бўлишлари мумкин.

Норвегиядаги ногиронлик нафақаларига эга бўлган одамлар васий учун тўлаш, уйларини тартибга солиш (ногиронлар аравачаси учун кенг эшиклар ва бошқалар), таксилар учун тўловларни амалга ошириш ва ҳоказолар учун қўшимча ёрдам оладилар. Аммо бу фойда жуда кам одамга таъсир қилади. Норвегиядаги ишсизлик 4 фоиздан кам, 15 ёшдан 24 ёшгача бўлганлар учун эса 8 фоиздан кам – бу Европанинг бошқа мамлакатларига қараганда анча паст. Финляндия, Швеция ва Данияда бу мос равишда 8,8%, 8,4% ва 4,9% ни ташкил қилади.


ЎЗБЕКИСТОНДА ИМКОНИЯТИ ЧЕКЛАНГАН ШАХСЛАРГА ЭЪТИБОР ҚАНДАЙ?

Бугунги кунда ҳар бир давлат ўз фуқароларини қўллаб-қувватлаш, унинг ижтимоий таъминоти ҳақида қайғуришга масъул. Шу боис мамлакатимизда ҳам ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламни, имконияти чекланган шахсларни қўллаб-қувватлашга алоҳида эътибор қаратиб келинмоқда. Хўш, мамлакатимизда ногирон шахсларнинг ижтимоий ҳимояси қай даражада йўлга қўйилган?

– 2020 йил 1 январь ҳолатига Республикада 382,6 минг нафар фуқаро ногиронлик пенсияси билан таъминланиб келинмоқда, дейди биз билан суҳбатда Молия вазирлиги ҳузуридаги пенсия жамғармаси мурожаатлар билан ишлашни назорат қилиш ва оммавий ахборот воситалари билан ишлаш бўлими бош мутахассиси Дилшода Даулетбаева.

– Ногиронлик пенсиялари Ўзбекистон Республикасининг “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти” тўғрисидаги қонунига кўра, I ва II гуруҳ ногиронлари деб топилган шахсларга:

● меҳнатда майибланганда ёки касб касаллигига учраганда бериладиган ногиронлик пенсиялари иш стажидан қатъи назар;

● умумий касаллик туфайли бериладиган ногиронлик пенсиялари ногиронлик бошланган пайтга қадар (1 жадвалга мувофиқ) иш стажига эга бўлган тақдирда;

1-жадвал

I ва II гуруҳ ногиронлари ёши ногиронларининг иш стажи
23 ёшга қадар 2
23 ёшдан 26 ёшга қадар 3
26 ёшдан 31 ёшга қадар 5
31 ёшдан 36 ёшга қадар 7
36 ёшдан 41 ёшга қадар 9
41 ёшдан 46 ёшга қадар 11
46 ёшдан 51 ёшга қадар 14
51 ёшдан 56 ёшга қадар 17
56 ёш ва ундан ошганда 20

– меҳнатда майибланганда ёки касб касаллигига учраганда бериладиган ногиронлик пенсиясидан умумий касаллик туфайли бериладиган ногиронлик пенсиясига ўтказилганда зарур стаж ногиронлик дастлаб белгиланган вақтдаги ёшга қараб аниқланади.

Пенсия тайинлаш учун етарлича иш стажига эга бўлмаган умумий касаллик оқибатидаги I ва II гуруҳ ногиронларига ногиронлик пенсияси бор стажга мутаносиб миқдорда тайинланади.

Ногиронлиги бўлган шахсларнинг ҳисоблаб чиқарилган пенсияларига қуйидагича устама ҳақлар қўшиб ҳисобланади:

а) I гуруҳ уруш ногиронларига – пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг 150 фоизи;

б) II гуруҳ уруш ногиронларига – пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг 125 фоизи;

г) кўзи ожизлик бўйича I гуруҳ ногиронларига – пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг 100 фоизи;

д) I гуруҳ ногиронларига – пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг 75 фоизи;

е) II гуруҳ ёлғиз ногиронларга – пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг 75 фоизи.

1941 – 1945 йиллардаги уруш ногиронлари пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг 50 фоизи миқдорида ойлик компенсация пул тўловлари олувчилари ҳисобланади. Унинг миқдори – 119 305 сўм.

Шунингдек, кўриш қобилияти бўйича I гуруҳ ногиронларига пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг 45 фоизи миқдорида ойлик компенсация пул тўловлари тўланади. Унинг ҳозирги кундаги миқдори – 107 374,50 сўмни ташкил қилмоқда.

Шу ўринда таъкидлаш жоизки, 2019 йил 1 октябрдан бошлаб ун ва қолипли нон харид қилиш бўйича қўшимча харажатларни қоплаш учун ногиронлиги бўйича нафақа, болаликдан ногирон бўлган 16 ёшдан катта шахсларга нафақа, 16 ёшгача бўлган ногирон болаларга белгиланган энг кам ёшга доир пенсиянинг миқдоридан кам пенсия олувчи ҳар бир пенсия олувчига ҳар ойлик пул компенсацияси – 50 минг сўм миқдорида тўланиб келинмоқда.


СОЛИҚ ИМТИЁЗЛАРИ ҲАҚИДА

Шу ўринда ҳақли савол туғилади. Яқиндагина янги таҳрирдаги Солиқ кодекси амалиётга жорий этилди. Хўш, ушбу Солиқ кодексида ногиронлиги мавжуд фуқаролар учун солиқ имтиёзлари борми? Худди шу саволга ойдинлик киритиш мақсадида Давлат солиқ қўмитаси ходимлари билан боғландик.

– Албатта солиқ имтиёзлари мавжуд, – дейди Қўмитанинг йирик солиқ тўловчилар бўйича ҳудудлараро давлат солиқ инспекцияси, “Халқаро солиққа тортиш” шўъбаси бошлиғи Орзигул Равшанова. – Хусусан, Ўзбекистон Республикасининг 2019 йил 30 декабрдаги “Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодексига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ – 599-сонли қонунига мувофиқ тасдиқланган Солиқ кодексининг янги таҳририга кўра, ногиронларга нисбатан қуйидаги солиқ имтиёзлари кўзда тутилади:

Жисмоний шахслардан олинадган даромад солиғи бўйича Солиқ кодексининг 380-моддасига асосан болаликдан ногиронлиги бўлган шахслар, шунингдек I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар қисман (даромадлар қайси ойда олинган бўлса, ўша ойда ҳар бир ой учун меҳнатга ҳақ тўлашнинг энг кам миқдорининг 1,41 баравари миқдоридаги даромадлар бўйича) солиқ солишдан озод этиладилар. Бу имтиёз пенсия гувоҳномаси ёки тиббий-меҳнат эксперт комиссиясининг маълумотномаси асосида берилиши мумкин.

● Шунингдек, болалигидан ногиронлиги бўлган шахс, доимий парваришни талаб этадиган фарзанди билан бирга яшаб, уни тарбиялаётган ота ёки она, имтиёзли пенсия гувоҳномаси ёки соғлиқни сақлаш муассасасининг доимий парвариш зарурлигини тасдиқловчи тиббий маълумотномаси асосида ушбу имтиёздан фойдаланишлари мумкин.

● Бундан ташқари, юқорида кўзда тутилган солиқ тўловчиларга нисбатан ижтимоий солиқ бўйича ҳам енгилликлар кўзда тутилган. Жумладан, Солиқ кодексининг 408-моддасига асосан I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар учун солиқ миқдори унинг белгиланган энг кам миқдорининг камида 50 фоизини ташкил этиши керак. Мазкур имтиёзлар пенсия гувоҳномаси ёки тиббий-меҳнат эксперт комиссиясининг маълумотномаси асосида берилади. Имтиёзларга бўлган ҳуқуқ календарь йил давомида вужудга келган ёки тугатилган тақдирда, солиқни қайта ҳисоб-китоб қилиш ушбу ҳуқуқ юзага келган ёки тугатилган ойдан эътиборан амалга оширилади.

Жисмоний шахсларнинг мол-мулк солиғи бўйича Солиқ кодексининг 421-моддасига мувофиқ I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахсларнинг мулкида бўлган мол-мулк 60 квадрат метр доирасида солиқ солишдан озод қилинади. Мазкур имтиёз пенсия гувоҳномаси ёки тиббий-меҳнат эксперт комиссиясининг маълумотномаси асосида берилади.

● Шу билан бирга Солиқ кодексининг 436-моддасига мувофиқ, I ва II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар Жисмоний шахслардан олинадиган ер солиғи бўйича солиқ тўлашдан озод этилади.

● Кодекснинг 459-моддаси 1-бандига кўра, ишлаб чиқарувчи завод томонидан қўл билан бошқаришга мослаштирилган енгил автомобилни ва (ёки) мотоаравачани сотиб олувчи барча гуруҳлардаги ногиронлиги бўлган шахслар, автотранспорт воситаларини сотиб олиш ва (ёки) Ўзбекистон Республикаси ҳудудига вақтинчалик олиб кириш учун йиғимни тўлашдан озод этилган.

Бирлашган миллатлар ташкилотининг маълумотларига қараганда, дунёнинг 54 мамлакатида аҳоли 1990 йилга нисбатан камбағаллашган. 21 мамлакат аҳолисининг кўпчилиги очликдан азият чекмоқда. 34 мамлакатда аҳолининг ўртача умр кўриш даражаси пасайган. 12 мамлакатда болаларнинг бошланғич умумтаълим мактабларига қатнаш кўрсаткичи тушиб кетган. Дунёда 100 миллиондан ошиқ бола мактабга

Бироқ Ўзбекистон ўзининг тарихий анъаналари, урф-одатлари ва қадриятларига таянган ҳолда ўзи танлаган йўлдан собитқадамлик билан изчил ва босқичма-босқич олға интилмоқда. Хусусан, БМТнинг эътирофича 2034 йилга келиб, Ўзбекистондаги барча болаларнинг 75 фоизи ижтимоий нафақа олиш имкониятига эга бўлар экан. Нима ҳам дердик, мамлакатимизда фуқаролар ижтимоий ҳимояси бундан ҳам равнақ топсин деб қоламиз.

Абдулла ЧИМИРЗАЕВ
тайёрлади.


TELEGRAM: 👉https://t.me/soliq_plus

🔰FACEBOOK: https://fb.com/Soliqplusuz



Барча ҳуқуқлар ҳимояланган. Сайтдан маълумот олинганда манба кўрсатилиши шарт.
Условия использования материалов: Все права защищены законами Республики Узбекистан о средствах массовой информации и об авторском праве и смежных правах.

1) Необходимо поставить голубой линк к слову «Soliq plus / Налоги плюс» и направить на наш телеграм канал https://t.me/soliq_plus
2) Неосведомленность об этих правилах не освобождает от ответственности, зафиксированной в соответствующих законодательных актах.